BELGEYE SONRADAN EKLEME NASIL ANLAŞILIR? SENET, ÇEK, KİRA SÖZLEŞMESİ VE TAHLİYE TAAHHÜTNAMESİNDE TAHRİFAT

Belgeye sonradan ekleme; belge düzenlenip imzalandıktan sonra, imza sahibinin bilgisi veya rızası dışında metne yeni bir bilgi katılması ya da mevcut bilginin değiştirilmesidir. Bir rakamın başına veya sonuna sıfır eklenmesi, "1" rakamının "7"ye, "3" rakamının "8"e dönüştürülmesi, boş bırakılan bir tarih alanının doldurulması, metnin sonuna "başkaca alacağım yoktur" gibi bir cümle yazılması veya bir sayfanın tamamen değiştirilmesi bu kapsamdadır.

Bu tür iddialarda imza çoğu zaman tartışmasızdır. Tartışma, imzanın üzerindeki metnin imza ile aynı zamanda ve aynı irade ile oluşturulup oluşturulmadığı üzerinde yoğunlaşır. Bu nedenle inceleme, klasik imza incelemesinden farklı olarak; mürekkep, yazı aracı, kâğıt yüzeyi, satır düzeni ve yazılar arasındaki zaman ilişkisi üzerinde yürür. Konunun genel çerçevesini tahrifat nedir yazımızda ayrıca ele aldık.

Hukuki açıdan da konu önemlidir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 207. maddesine göre senetteki çıkıntı, kazıntı veya silinti ayrıca onanmamışsa inkâr hâlinde dikkate alınmaz; mahkeme bu değişikliği senedin geçerliliğine ve anlamına etkili görürse senet kısmen veya tamamen hükümsüz sayılabilir. Ceza hukukunda ise gerçeğe aykırı belge oluşturulması veya gerçek bir belgenin değiştirilmesi Türk Ceza Kanunu'nun (TCK) 204 ve 207. maddelerindeki belgede sahtecilik suçlarıyla, imzalı boş kâğıdın verilme amacından farklı doldurulması ise TCK 209'daki açığa imzanın kötüye kullanılması suçuyla ilişkilidir. Hangi hükmün uygulanacağı mahkemenin takdirindedir; adli belge incelemesinin görevi, belgede fiziksel olarak ne olduğunu bilimsel yöntemlerle ortaya koymaktır.

Bono ve emre yazılı senetlerde en sık karşılaşılan müdahale, bedel alanına rakam eklenmesidir. "5.000" olarak düzenlenen bir senedin "15.000" veya "50.000"e dönüştürülmesi, bedelin önüne bir rakam yazılması ya da kuruş hanesinin değiştirilmesi bunun tipik örnekleridir. Bedel hem rakamla hem yazıyla yazıldığında, iki alan arasındaki uyumsuzluk ilk dikkat çeken işarettir; ancak yazıyla yazılan bedel de değiştirilmiş olabilir ("beşbin" ifadesinin başına "on" eklenmesi gibi).

İncelemede şu sorular cevaplanır:

• Mürekkep birliği: Eklenen rakam, senedin geri kalanındaki rakamlarla aynı mürekkeple mi yazılmıştır? Görünür ışıkta aynı mavi tonda görünen iki tükenmez kalem mürekkebi, kızılötesi (IR) ışık altında farklı tepki verebilir.
• Yazı aracı izleri: Kalem ucunun bıraktığı oluk genişliği, mürekkep birikmeleri ve çizgi kalitesi stereo mikroskopla karşılaştırılır.
• Yerleşim ve sıkışma: Sonradan eklenen rakam çoğu zaman mevcut boşluğa sığdırılmaya çalışılır; rakamlar arası mesafenin daralması, taban çizgisinden sapma veya kutu çizgisine taşma bu yüzden önemlidir.
• Rakam biçimi: Eklenen rakamın yazılış biçimi, aynı belgedeki ve belgeyi dolduran kişiye ait diğer belgelerdeki rakamlarla karşılaştırılır.

Senetteki imzanın kendisine ait olmadığı ileri sürülüyorsa süreç farklı işler; bu konuyu senetteki imza inkârı yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Çek yaprağı bankaca basıldığı ve karekod, zemin deseni gibi güvenlik unsurları taşıdığı için çekte yapılan müdahaleler çoğunlukla el yazısıyla doldurulan alanlarda görülür: tutar (rakam ve yazı), keşide tarihi, keşide yeri ve lehtar adı. Karekod sorgusu çek yaprağının gerçek olduğunu doğrular; ancak gerçek bir çek yaprağının üzerindeki el yazısı bilgilerin sonradan değiştirilip değiştirilmediğini göstermez.

Lehtar alanı özellikle önemlidir. Lehtarı boş bırakılarak verilen bir çeke sonradan isim yazılması veya mevcut ismin değiştirilmesi, ciro silsilesini ve hamilin yetkisini doğrudan etkiler. Bu alanda yazının diğer alanlarla aynı kişi tarafından, aynı kalemle ve aynı oturumda yazılıp yazılmadığı araştırılır. Tutar alanında ise bankaca basılmış zemin deseninin kimyasal silme veya kazıma nedeniyle bozulup bozulmadığı ultraviyole (UV) ışık ve eğik ışık altında kontrol edilir.

Çekte tahrifatın tüm görünümlerini ve çek teslim alınırken nelere dikkat edilmesi gerektiğini sahte çek nasıl anlaşılır rehberimizde bulabilirsiniz.

Tarih alanları küçük bir değişiklikle büyük hukuki sonuç doğurabilen alanlardır. Bir senedin vadesinin öne çekilmesi, çekin keşide tarihinin ileri veya geri alınması, bir sözleşmenin düzenleme tarihinin değiştirilmesi; ibraz süreleri, zamanaşımı, temerrüt ve faiz başlangıcı gibi pek çok sonucu etkiler. Kambiyo senetlerinde vade ile düzenleme tarihinin çelişkili hâle gelmesi senedin kambiyo vasfını da tartışmalı hâle getirebilir.

Tarihlerde en çok görülen yöntemler şunlardır: "2021"in "2024"e çevrilmesi gibi rakam üzerine yazma, ay hanesindeki "0"ın "8" veya "9"a dönüştürülmesi, eski rakamın kazınarak yerine yenisinin yazılması ve tamamen boş bırakılan tarih alanının sonradan doldurulması. Üzerine yazmada iki farklı rakamın çizgileri üst üste biner; bu çakışma stereo mikroskop ve IR görüntüleme ile çoğu zaman ayrıştırılabilir. Kazımada ise kâğıt lifleri kabarır, yüzeyin ışığı yansıtma biçimi değişir ve yeni yazılan mürekkep bu alanda yayılma eğilimi gösterir.

Matbu kira sözleşmelerinde kira bedeli, artış oranı, depozito ve "özel şartlar" bölümü genellikle el yazısıyla doldurulur. Özel şartlar bölümünün bir kısmının boş bırakılması, daha sonra bu alana yeni bir yükümlülük (erken tahliye cezası, ek ödeme, bakım-onarım yükü gibi) yazılmasına imkân verebilir. Kira bedeli rakamına hane eklenmesi veya artış oranının değiştirilmesi de aynı kapsamda değerlendirilir.

Kira sözleşmesi incelemelerinde en güçlü araçlardan biri nüsha karşılaştırmasıdır. Sözleşme iki veya daha fazla nüsha düzenlenmişse ve taraflardan biri kendi nüshasını sunabiliyorsa, iki nüsha arasındaki fark doğrudan tespit edilebilir. Nüsha bulunmadığında ise eklenen metnin mürekkep özellikleri, yazı karakteri, satır hizası ve imzaya göre konumu incelenir. Eklenen satırların imzanın üzerinden veya çok yakınından geçmesi hâlinde, imza ile metin çizgilerinin kesiştiği noktalarda hangi çizginin üstte olduğu araştırılabilir; ancak bu tespitin her zaman mümkün olmadığı ve sonuçların sınırlarıyla birlikte raporlanması gerektiği unutulmamalıdır.

Tahliye taahhütnamesi, Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 352/1. maddesi uyarınca kiracının, kiralananın teslim edilmesinden sonra belirli bir tarihte boşaltmayı yazılı olarak üstlenmesidir. Kiracı bu tarihte boşaltmazsa kiraya veren, kanunda öngörülen süre içinde icraya başvurarak veya dava açarak sözleşmeyi sona erdirebilir. Yargıtay uygulamasına göre kira sözleşmesinden önce ya da sözleşme ile aynı anda alınan taahhüt, kiracının serbest iradesini yansıtmadığı için geçerli kabul edilmez.

Bu nedenle uygulamada şu iddia ile sık karşılaşılır: Taahhütname kira sözleşmesiyle birlikte tarihleri boş bırakılarak imzalatılmış, düzenleme tarihi ve tahliye tarihi sonradan doldurulmuştur. Böyle bir iddia hem taahhüdün geçerliliğini hem de tahliye tarihinin doğruluğunu doğrudan etkiler.

Adli belge incelemesinde bu iddia için şu noktalar araştırılır:

• Tarihlerin mürekkep karşılaştırması: Tahliye tarihi, düzenleme tarihi, kiracının adı ve imzası aynı mürekkeple mi yazılmıştır? Farklı mürekkep tespiti tek başına sonradan doldurma anlamına gelmez, ancak yazıların farklı yazı araçlarıyla oluşturulduğunu gösterir.
• Yazı karakteri: Tarih rakamlarının belgeyi dolduran kişiye mi, imza sahibine mi, yoksa üçüncü bir kişiye mi ait olduğu kriminal yazı incelemesiyle araştırılabilir.
• Yerleşim: Matbu metindeki noktalı boşluğa sığdırılmış rakamlar, boşluğun dışına taşma veya satır hizasından sapma değerlendirilir.
• Basınç izleri: Belgenin, başka bir belgenin üzerinde doldurulurken bıraktığı veya üzerinde başka belge doldurulurken aldığı izler eğik ışık ve ESDA ile incelenebilir.

Burada en çok sorulan soru, tarihin hangi gün yazıldığının tespit edilip edilemeyeceğidir. Mürekkep yaşı incelemeleri, belirli koşullarda yazıların göreceli olarak eski veya yeni olduğuna dair bulgu verebilir; ancak yazının yazıldığı günü kesin olarak belirleyen genel kabul görmüş bir yöntem bulunmamaktadır. Saklama koşulları, kâğıt türü ve mürekkep bileşimi sonuçları etkiler. Bu sınırları yazı ve mürekkep yaşı tespiti yazımızda ayrıntılı olarak açıkladık.

İbraname ve makbuzlarda tartışma genellikle tutar alanında değil, metnin sonuna eklenen kapsamlı ifadelerde yaşanır. Yalnızca belirli bir ödemenin alındığını gösteren bir makbuza "hiçbir alacağım kalmamıştır", "tüm haklarımı aldım, ibra ederim" gibi bir cümle eklenmesi, belgenin hukuki etkisini tamamen değiştirebilir. İşçilik alacaklarına ilişkin ibra sözleşmelerinde TBK 420. madde ayrıca yazılılık, sürenin geçmesi, alacak türü ve miktarının açıkça belirtilmesi ile ödemenin banka aracılığıyla yapılması gibi şartlar arar; bu nedenle ibranamedeki her ifade önem taşır.

İncelemede eklenen ifadenin metnin geri kalanıyla aynı yazı aracıyla yazılıp yazılmadığı, imzaya göre konumu, satır aralığındaki değişiklik ve metnin imzanın üzerine taşıp taşmadığı değerlendirilir. Matbu ibranamelerde boşluklara el yazısıyla eklenen kalemler ile bilgisayar çıktısı metin arasındaki baskı farkı da önemlidir. Belge yazıcıdan alınmışsa; yazıcı türü (lazer veya mürekkep püskürtmeli), yazı tipi, kenar boşlukları ve satır aralığı sayfanın tamamında tutarlı olmalıdır.

Birden fazla sayfadan oluşan belgelerde imza çoğu zaman yalnızca son sayfada bulunur. Bu durum, aradaki bir sayfanın çıkarılıp yerine farklı içerikli bir sayfa konulmasına imkân tanır. Sözleşmelerde ödeme planının, cezai şart maddesinin veya teslim koşullarının bulunduğu sayfa; vasiyetnamelerde ise mirasın paylaştırılmasına ilişkin sayfa bu tür iddiaların en sık konusudur.

Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 538. maddesine göre el yazılı vasiyetnamenin baştan sona vasiyetçinin el yazısıyla yazılması, yıl, ay ve gün gösterilerek imzalanması gerekir. Bu nedenle el yazılı vasiyetnamede bir sayfanın veya bölümün başka bir kişinin yazısıyla değiştirildiğinin tespiti, vasiyetnamenin geçerliliği açısından belirleyici olabilir. Resmî vasiyetnamelerde ise noterlikte saklanan nüsha ile karşılaştırma ilk başvurulan yoldur.

Sayfa değiştirme iddialarında şu fiziksel bulgular sayfa sayfa karşılaştırılır:

• Kâğıt: Renk tonu, kalınlık, UV ışık altındaki floresans, filigran ve lif yapısı.
• Baskı: Yazıcı türü, toner veya mürekkep özellikleri, yazı tipi, kenar boşlukları, satır aralığı ve sayfa düzeni.
• Fiziksel izler: Zımba delikleri ve zımba sayısı, katlanma izlerinin sayfalar arasında devam edip etmediği, ataş ve dosyalama izleri.
• Bütünlük unsurları: Sayfa numaraları, her sayfadaki paraflar ve metnin sayfa geçişlerinde anlam olarak kesintisiz devam edip etmediği.

Sonradan ekleme her zaman yeni bir yazı eklenmesiyle olmaz; bazen önce mevcut yazı ortadan kaldırılır, ardından yerine yenisi yazılır. Bu yöntemler üç başlıkta toplanır:

• Mekanik silme (kazıma): Bıçak, jilet veya silgiyle yazının kâğıttan kazınmasıdır. Kâğıt yüzeyi incelir, lifler kabarır ve yüzeyin parlaklığı değişir. Eğik ışık ve geçirgen ışık (arkadan aydınlatma) bu alanları belirgin hâle getirir.
• Kimyasal silme: Mürekkebin kimyasal maddelerle giderilmesidir. Çıplak gözle iz kalmasa bile kâğıdın UV ışık altındaki floresansı çoğu zaman değişir; silinen yazının kalıntıları IR görüntülemede yeniden okunabilir hâle gelebilir.
• Kapatma ve karalama: Düzeltme sıvısı, bant veya farklı mürekkeple karalama yapılmasıdır. Karalayan mürekkep ile alttaki mürekkep farklı ise IR ışık altında alttaki yazı görünür hâle gelebilir; düzeltme sıvısının altındaki yazı ise geçirgen ışıkla incelenebilir.

Kazıma ve silme bulgusu, bir alanın değiştirildiğini gösterir; silinen yazının ne olduğu ise her zaman okunamayabilir. Raporda bu ayrımın açıkça yapılması, sonucun denetlenebilir olması açısından gereklidir.

Belgeye sonradan ekleme incelemesi, belgeye zarar vermeyen yöntemlerden başlar ve gerektiğinde ileri analizlere geçer. Video Spektral Karşılaştırıcı (VSC), farklı dalga boylarında aydınlatma ve filtrelerle aynı alanın onlarca farklı görüntüsünü almaya imkân verir. Stereo mikroskop, kalem ucunun kâğıtta bıraktığı izleri ve çizgilerin kesişim noktalarını büyütür. ESDA (elektrostatik algılama cihazı), çıplak gözle görülemeyen basınç izlerini görünür hâle getirir. Cihazların ayrıntılı tanıtımı için adli belge incelemesinde kullanılan cihazlar yazımıza bakabilirsiniz.

Tablo 1 – Müdahale türüne göre aranan bulgular ve kullanılan yöntemler

İnceleme sonucunun güvenilirliği, büyük ölçüde belgenin incelemeye kadar nasıl korunduğuna bağlıdır. Şüpheli bir belgeyle karşılaştığınızda şu noktalara dikkat etmeniz önerilir:

• Belgenin aslını koruyun: Fotokopi ve taramalar mürekkep, basınç ve yüzey bulgularını taşımaz. Değişiklik incelemesi kural olarak belgenin aslı üzerinden yapılır.
• Belgeye müdahale etmeyin: Belgeyi katlamayın, zımbalamayın, üzerine not almayın, fosforlu kalemle işaretlemeyin ve üzerine başka bir kâğıt koyarak yazı yazmayın.
• Diğer nüshaları toplayın: Kira sözleşmesinin, taahhütnamenin veya sözleşmenin sizdeki ya da noterdeki nüshası, karşılaştırma için en değerli delildir.
• Karşılaştırma belgelerini hazırlayın: Aynı dönemde aynı kişi tarafından doldurulmuş başka belgeler, yazı ve mürekkep karşılaştırması için gerekebilir. Bu konuda mukayese imzası ve örnek toplama yazımız yol gösterici olabilir.
• Soruyu doğru sorun: "Belge sahte mi?" yerine "Tutar alanındaki birinci rakam diğer rakamlarla aynı yazı aracıyla mı yazılmıştır?" gibi somut sorular, daha net ve denetlenebilir sonuç verir.

Dosyada alınmış bir bilirkişi raporu bu hususları yeterince incelememişse, rapora itiraz ve uzman mütalaası süreci için bilirkişi raporuna itiraz ve uzman mütalaası rehberimizi inceleyebilirsiniz. Uygulamada sık görülen diğer dosya türleri için adli belge incelemesinde sık karşılaşılan vakalar yazımıza da göz atabilirsiniz.