Bu yazıda
Adli belge inceleme alanında Google'da en çok sorulan sorulardan yola çıkarak sık karşılaşılan dokuz vakayı tek tek ele alıyoruz: her vakada ne sorulur, belge nasıl incelenir ve hangi hukuki düzenleme devreye girer. İmza incelemesinin genel yöntemleri için sahte imza tespiti yazımıza da göz atabilirsiniz.
Adli Belge İncelemesi Hangi Sorulara Cevap Verir?
Adli belge incelemesi; bir belgedeki imza ve yazının kime ait olduğunu, belgenin sonradan değiştirilip değiştirilmediğini ve belgenin bütünlüğünü bilimsel yöntemlerle ortaya koyan inceleme alanıdır. Uygulamada sorulan sorular genellikle şunlardır:
1. Sahte Senet: "Senetteki İmza Bana Ait Değil"
En sık karşılaşılan vaka, adına düzenlenmiş bir senet veya bono ile icra takibine maruz kalan kişinin imzanın kendisine ait olmadığını ileri sürmesidir.
Sık sorulan
"Senetteki imza benim değil, ne yapmalıyım?" Kambiyo senedine dayalı takiplerde imzaya itiraz, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine yapılır (İİK m. 168, 170). Süre kısa olduğu için hızlı hareket etmek gerekir.
Belge Aslının Getirtilmesi
İnceleme senedin aslı üzerinde yapılmalıdır; fotokopi üzerinden sağlıklı sonuca ulaşılamaz.
Mukayese İmzalarının Toplanması
Kişinin aidiyeti tartışmasız, senet tarihine yakın imzaları banka, noter, tapu ve nüfus gibi kurumlardan getirtilir.
Karşılaştırmalı İnceleme
İmzanın başlangıç ve bitiş biçimi, harf bağlantıları, eğim, oran, kalem baskısı ve hızı karşılaştırılır.
Çek ve bono gibi emre veya hamile yazılı kambiyo senetleri ceza hukukunda resmî belge hükmündedir (TCK m. 210/1). Bu nedenle sahte senet düzenlenmesi, resmî belgede sahtecilik hükümlerine göre değerlendirilir (TCK m. 204).
2. Açığa İmza: Boş Kâğıda Atılan İmzanın Senede Çevrilmesi
Bu vakada kişi imzanın kendisine ait olduğunu kabul eder; ancak imzayı boş bir kâğıda veya farklı bir amaçla attığını, metnin sonradan ve anlaşmaya aykırı biçimde doldurulduğunu ileri sürer.
Sık sorulan
"Boş kâğıda attığım imza senede çevrildi, bu tespit edilebilir mi?" İmza gerçek olduğu için asıl soru imzanın değil, metnin nasıl oluşturulduğudur. Bazı durumlarda teknik bulgular bu iddiayı destekleyebilir; ancak her dosyada kesin sonuç alınamayabilir.
Yazı ve İmzanın Sırası
İmza ile metin çizgilerinin kesiştiği noktalarda hangi çizginin üstte olduğu mikroskobik olarak incelenebilir.
Kalem ve Mürekkep Farklılığı
Metin ile imzanın farklı kalemlerle yazılıp yazılmadığı VSC ile mürekkep karşılaştırmasıyla değerlendirilir.
Metnin Yerleşimi
Metnin imzaya göre sıkışık yazılması, satır aralıklarının bozulması veya imzanın çevresinde doğal olmayan boşluklar dikkat çekici bulgulardır.
Açığa atılan imzanın amacı dışında kullanılması TCK m. 209'da ayrı bir suç olarak düzenlenmiştir. Hukuk uyuşmazlıklarında ise Yargıtay, açığa atılan imzalı belgenin anlaşmaya aykırı doldurulduğu iddiasının kural olarak yazılı delille ispatı gerektiğini kabul etmektedir.
3. Senet ve Çekte Tutar veya Tarih Değişikliği
İmza gerçek, belge de gerçektir; ancak üzerindeki tutar, vade, tarih veya isim sonradan değiştirilmiştir. Rakamın başına bir hane eklenmesi ya da tarihin değiştirilmesi en sık rastlanan örneklerdir.
Sık sorulan
"Senetteki rakam sonradan değiştirilmiş, bu anlaşılır mı?" Silinti, kazıntı, üzerine yazma ve ekleme işlemleri çoğu zaman optik incelemeyle tespit edilebilir.
Optik ve Spektral İnceleme
Farklı ışık dalga boylarında farklı mürekkepler ayırt edilir; çıplak gözle görülmeyen silinti ve üzerine yazma izleri görünür hâle gelir.
Kâğıt Yüzeyi İncelemesi
Kazıntı ve kimyasal silme işlemleri kâğıt liflerinde ve yüzeyde iz bırakır.
Yazı Karakteri Karşılaştırması
Eklenen rakam veya harflerin belgenin geri kalanındaki yazı karakteriyle uyumu değerlendirilir.
Belgede tahrifatın tespit yöntemlerini tahrifat nedir ve nasıl tespit edilir başlıklı yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.
4. Çek Sahteciliği
Çek dosyalarında sahtelik iddiası yalnızca keşideci imzasıyla sınırlı değildir. Ciro imzaları, çek yaprağının kendisi ve çek üzerindeki bilgiler de incelemeye konu olabilir.
Sık sorulan
"Çekteki ciro imzası sahte ise ne olur?" Ciro silsilesindeki her imza ayrı ayrı incelenebilir. Ayrıca çek yaprağının bankanın bastığı gerçek bir yaprak olup olmadığı da sorgulanabilir.
Keşideci ve Ciro İmzaları
Her imza, ilgili kişinin mukayese imzalarıyla ayrı ayrı karşılaştırılır.
Çek Yaprağının Güvenlik Özellikleri
UV ışık altında görünen unsurlar, mikro yazılar ve özel baskı teknikleri çek yaprağının özgünlüğünü değerlendirmede kullanılır.
Bilgi Alanlarında Değişiklik
Tutar, tarih ve lehtar alanlarında silinti veya ekleme olup olmadığı optik olarak incelenir.
5. Vasiyetnamede Sahtelik İddiası
Miras uyuşmazlıklarında el yazılı vasiyetnamenin mirasbırakan tarafından yazılıp yazılmadığı sıkça tartışılır. El yazılı vasiyetname, düzenleme yeri ve tarihi de dâhil olmak üzere baştan sona mirasbırakanın kendi el yazısıyla yazılmalı ve imzalanmalıdır (TMK m. 538).
Sık sorulan
"Vasiyetnamedeki yazı ve imza babama ait mi?" Bu vakada yalnızca imza değil, metnin tamamı el yazısı incelemesine konu olur. Mirasbırakanın yaşı ve sağlık durumu da değerlendirmede dikkate alınmalıdır.
El Yazısı İncelemesi
Metnin tamamındaki harf biçimleri, bağlantılar, satır düzeni ve yazı alışkanlıkları mirasbırakanın el yazısı örnekleriyle karşılaştırılır.
Yaş ve Hastalık Etkisi
İleri yaş veya hastalığa bağlı titreme ve biçim bozulmaları, taklit sırasında oluşan titremeden ayırt edilmelidir.
Aynı Döneme Ait Mukayese
Karşılaştırma için vasiyetname tarihine yakın döneme ait yazı ve imza örnekleri özellikle önemlidir.
Şekil şartlarına uymayan veya sahte olduğu ileri sürülen vasiyetnameler için TMK m. 557 uyarınca iptal davası açılabilir.
6. Kaşe ve Mühür Sahteciliği
Şirket kaşesi, resmî mühür veya ıslak imza yanında kullanılan kaşelerin sahte olduğu iddiası da sık karşılaşılan bir vakadır. Günümüzde kaşe baskıları dijital olarak da taklit edilebilmektedir.
Sık sorulan
"Belgedeki kaşe bizim şirkete ait değil, bu kanıtlanabilir mi?" Gerçek kaşenin bilinen baskılarıyla karşılaştırma yapıldığında çoğu zaman anlamlı sonuçlar elde edilebilir.
Baskı Karşılaştırması
Yazı karakterleri, ölçüler, çerçeve ve kaşeye özgü aşınma ve kusurlar gerçek baskılarla karşılaştırılır.
Baskı Yöntemi
Kaşe baskısının ıstampa ile mi yapıldığı, yoksa yazıcıyla mı basıldığı mikroskobik olarak değerlendirilir.
Dönemsel Uyum
Şirketin kullandığı kaşe zaman içinde değiştiyse, belge tarihinde hangi kaşenin kullanıldığı dikkate alınır.
7. Montaj İmza: Başka Belgeden Kopyalanan İmza
Taranmış, fotokopi veya dijital ortamda gönderilen belgelerde imzanın başka bir belgeden kesilip yapıştırıldığı ya da dijital olarak aktarıldığı iddiası giderek yaygınlaşmaktadır.
Sık sorulan
"Fotokopi belgede imza incelemesi yapılır mı?" Fotokopi veya tarama üzerinde yalnızca sınırlı bir değerlendirme yapılabilir. Kalem baskısı, mürekkep ve çizgi kalitesi gibi belirleyici bulgular ancak belgenin aslında görülebilir.
Birebir Aynılık
İki imzanın birebir üst üste örtüşmesi, doğal varyasyonla açıklanamayacağı için kopyalama yönünde güçlü bir bulgudur.
Kenar ve Arka Plan İzleri
Kopyalanan imzanın çevresinde kesik kenarları, gölge veya arka plan farklılıkları görülebilir.
Belge Aslının İstenmesi
Belgenin aslı yoksa, aslının bulunduğu yerden getirtilmesi talep edilmelidir.
8. Belge Ne Zaman Düzenlendi? (Mürekkep Yaşı)
Taraflar sık sık belgenin veya imzanın hangi tarihte atıldığının tespit edilmesini ister. Örneğin geçmiş tarihli gösterilen bir senedin aslında çok daha sonra düzenlendiği ileri sürülür.
Sık sorulan
"Mürekkep yaşı tespit edilebilir mi?" Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 2018 tarihli bir kararında ülkemiz koşullarında mürekkep yaşı tespitinin mevcut durumda mümkün olmadığını kabul etmiştir. Bu nedenle belgenin kesin düzenlenme tarihi mürekkep yaşından belirlenemez.
Farklı Kalem ve Mürekkep
Aynı belgedeki farklı bölümlerin farklı kalemlerle yazılıp yazılmadığı tespit edilebilir.
Yazı Sırası
Kesişen çizgilerde hangi yazının önce atıldığı bazı durumlarda belirlenebilir.
Dolaylı Bulgular
Matbu formun veya çek yaprağının hangi tarihte basıldığı ya da verildiği gibi dolaylı veriler, belgenin iddia edilen tarihte düzenlenip düzenlenemeyeceğine ışık tutabilir.
9. Yaşlı veya Hasta Kişinin İmzası
Tapu devri, vekâletname, banka işlemi veya vasiyetname gibi belgelerde ileri yaştaki ya da ağır hasta bir kişinin imzası tartışmaya konu olabilir. Bu kişilerin imzası zaman içinde belirgin biçimde değişebilir.
Sık sorulan
"Babamın son dönem imzası eskisine benzemiyor, bu sahtelik mi?" Her farklılık sahtelik anlamına gelmez. Hastalık ve yaşlılık imzada titreme, küçülme ve biçim bozulmasına yol açabilir.
Dönemsel Mukayese
Kişinin hastalık öncesi ve sonrası imzaları ayrı ayrı toplanarak imzadaki değişim süreci ortaya konur.
Titreme Analizi
Hastalığa bağlı titreme ile taklit sırasında yavaş ve dikkatli çizimden kaynaklanan titreme farklı özellikler gösterir.
Tıbbi Kayıtlarla Birlikte Değerlendirme
Gerekli hâllerde imzanın atıldığı tarihteki sağlık durumu da dosyadaki diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
Adli Belge İncelemesi İçin Ne Gerekir?
Vaka türü ne olursa olsun, sağlıklı bir inceleme için şu unsurlar büyük önem taşır:
Mahkeme dosyalarında bilirkişi incelemesini mahkeme yaptırır. Taraflar ise dosyadaki teknik konularda kendi seçtikleri bir uzmandan uzman görüşü (hukuk davalarında HMK m. 293) veya bilimsel mütalaa (ceza davalarında CMK m. 67/6) alabilir. Mevcut bir rapora itiraz edilecekse bilirkişi raporuna itiraz yazımızdaki süre ve yöntemlere dikkat edilmelidir.
Bize ulaşın
Hizmet kapsamımız için adli belge inceleme sayfamızı inceleyebilir, dosyanız hakkında görüşmek için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Senetteki imza bana ait değilse ne yapmalıyım?
Boş kâğıda attığım imza senede çevrildi, bu tespit edilebilir mi?
Fotokopi belgede imza incelemesi yapılır mı?
Mürekkep yaşı tespit edilebilir mi?
Vasiyetnamedeki imza sahte ise ne yapılır?
İmza incelemesi için kaç mukayese imza gerekir?
Adli Belge İnceleme Sürecinde Uygulamadaki Adımlar
Bir belgenin gerçekliği tartışıldığında, inceleme genellikle mahkeme veya savcılığın görevlendirmesiyle ya da tarafların uzman görüşü talebiyle başlar. Her iki durumda da ilk adım, incelemenin konusunun açıkça belirlenmesidir. İmzanın aidiyeti mi, yazının kime ait olduğu mu, belgede sonradan ekleme yapılıp yapılmadığı mı, yoksa belgenin üretim yöntemi mi soruluyor? Bu sorunun net olması, hangi yöntemin uygulanacağını doğrudan belirler.
Konu belirlendikten sonra inceleme materyali teslim alınır, kayıt altına alınır ve fotoğraflanır. Ardından belge çıplak gözle, büyüteçle ve farklı ışık kaynakları altında incelenir. Gerekli görülen durumlarda spektral karşılaştırma, mikroskobik inceleme ve basılı yazılarda baskı tekniği analizi yapılır. Her aşamada elde edilen bulgular not edilir ve rapora esas alınacak görüntüler arşivlenir.
Asıl Belge Neden Bu Kadar Önemlidir?
Adli belge inceleme çalışmalarında en sık karşılaşılan sorunlardan biri, incelemenin fotokopi veya taranmış görüntü üzerinden yapılmak istenmesidir. Fotokopide kalem basıncı, mürekkep türü, yazı hızına bağlı mürekkep yoğunluğu, kâğıt üzerindeki silinti veya kazıntı izleri büyük ölçüde kaybolur. Bu nedenle sağlıklı bir değerlendirme için kural olarak asıl belgenin incelenmesi gerekir.
Asıl belgenin bulunamadığı istisnai durumlarda inceleme yapılabilse bile, raporda bu sınırlılığın açıkça belirtilmesi gerekir. Fotokopi üzerinden ulaşılan bir görüş, asıl belge üzerinden ulaşılacak görüşle aynı kesinlikte olamaz. Bu durum, raporun mahkeme tarafından nasıl değerlendirileceğini de etkiler.
Adli Belge İnceleme Öncesinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
Belgenin incelemeye ulaşıncaya kadar nasıl korunduğu, sonucun güvenilirliğini doğrudan etkiler. Belgeyi katlamak, zımbalamak, üzerine not almak, bant yapıştırmak veya delmek, inceleme açısından önemli izlerin bozulmasına neden olabilir. Belgenin üzerinde başka bir kâğıtla yazı yazılması ise o belgede yeni basınç izleri oluşturabilir.
- Belge katlanmadan, düz bir şekilde şeffaf ve asitsiz bir dosyada saklanmalıdır.
- Belge üzerine hiçbir işaret, not veya numara yazılmamalıdır.
- Doğrudan güneş ışığı, nem ve yüksek ısıdan uzak tutulmalıdır.
- Belgenin kimden, ne zaman ve hangi koşullarda alındığı ayrıca not edilmelidir.
- Mukayese için kullanılacak belgelerin tarihleri tartışmalı belgeyle yakın dönemde olmasına özen gösterilmelidir.
Mukayese belgelerinin niteliği de en az tartışmalı belge kadar önemlidir. Resmî kurumlarda, bankalarda veya noterlikte ilgili kişinin huzurunda imzalandığı bilinen belgeler, aidiyeti tartışmasız olduğu için daha güvenilir karşılaştırma materyali sayılır. Kaynağı belirsiz mukayese belgeleri ise sonucun sağlığını zayıflatabilir.
İnceleme Öncesinde ve Sırasında Yapılan Yaygın Hatalar
Uygulamada incelemenin sonucunu olumsuz etkileyen hataların önemli bir kısmı, belge uzmana ulaşmadan önce yapılır. Bu hatalar çoğu zaman iyi niyetle, belgeyi korumak veya düzenlemek amacıyla gerçekleştirilir. Ancak sonradan geri alınamayan bu müdahaleler, belgenin taşıdığı izlerin bir kısmını ortadan kaldırabilir.
- Tartışmalı belgenin laminasyon yapılarak veya plastik kaplanarak saklanması,
- Belgenin ıslanan veya yırtılan kısımlarının bantla onarılmaya çalışılması,
- Mukayese olarak yalnızca birkaç imza sunulması ve farklı dönemlere ait örneklerin eklenmemesi,
- Görevlendirme yazısında incelenecek sorunun belirsiz bırakılması,
- Asıl belgenin dosyaya sunulmayıp yalnızca suretin gönderilmesi.
Mukayese materyalinin yetersizliği, en sık karşılaşılan sorunlardan biridir. İmza ve yazı, kişinin yaşı, sağlık durumu, yazım koşulları ve zamanla değişebilir. Bu nedenle tartışmalı belgenin tarihinden önceki ve sonraki dönemlere ait yeterli sayıda örneğin dosyaya kazandırılması, değişkenliğin doğru değerlendirilmesine yardımcı olur. Gerektiğinde mahkeme huzurunda kişiden yazı ve imza örneği alınması da bu eksikliği tamamlayabilir.
Rapora İtiraz Ederken Nelere Dikkat Edilmeli?
Bir rapora itiraz edilirken sonucun beğenilmemesi yeterli bir gerekçe değildir. İtirazın; incelemede kullanılan materyalin niteliği, mukayese belgelerinin yeterliliği, yöntemin uygunluğu veya bulgularla sonuç arasındaki tutarlılık gibi somut noktalara dayanması gerekir. Gerekçeli ve teknik dayanakları gösterilen itirazlar, ek rapor veya yeni bir inceleme yapılması yönünden mahkemenin değerlendirmesine daha sağlam bir zemin oluşturur.
İnceleme Ne Kadar Sürer?
İncelemenin süresi; belge sayısına, mukayese materyalinin yeterliliğine, uygulanacak yöntemlere ve ek belge ihtiyacı doğup doğmadığına göre değişir. Tek bir imzanın yeterli mukayese örnekleriyle incelendiği dosyalar ile çok sayfalı, birden fazla iddia içeren dosyalar aynı sürede sonuçlanmaz. Mukayese belgelerinin eksik olması hâlinde bunların temin edilmesi için geçen zaman da süreye eklenir.
Adli Belge İnceleme Hakkında Diğer Sorular
İnceleme belgeye zarar verir mi?
Yazı ve imza incelemesinde kullanılan optik yöntemlerin büyük bölümü tahribatsızdır; belge yalnızca farklı ışık ve büyütme koşullarında gözlemlenir. Mürekkep veya kâğıt üzerinde örnek alınmasını gerektiren kimyasal analizler ise belgeye kısmi müdahale içerebilir. Bu tür bir yöntem gerekiyorsa, görevlendiren mercinin bilgisi ve onayıyla uygulanması gerekir.
Uzman raporu ile bilirkişi raporu arasındaki fark nedir?
Bilirkişi, mahkeme veya savcılık tarafından resen görevlendirilen kişidir. Uzman görüşü ise taraflardan birinin talebiyle hazırlanır ve dosyaya sunulur. Hukuk yargılamasında bu imkân Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 293. maddesinde, ceza yargılamasında ise Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 67. maddesinin altıncı fıkrasında düzenlenmiştir. Her iki rapor türünün de bilimsel yöntemlere dayanması ve denetlenebilir olması gerekir.
Belgede sahtecilik iddiası hangi suçlara konu olabilir?
Belgede sahtecilik suçları Türk Ceza Kanunu'nun 204 ve devamı maddelerinde düzenlenir. Resmî belgede sahtecilik 204. maddede, özel belgede sahtecilik 207. maddede yer alır. Kanun, belgenin resmî veya özel olmasına, sahteciliğin kim tarafından yapıldığına göre farklı yaptırımlar öngörür. Ayrıntılar için 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu metnine başvurulabilir. Fiilin hangi suç tipine uyduğunun belirlenmesi teknik incelemenin değil, yargı merciinin değerlendirmesinin konusudur.
Dijital ortamda üretilen belgeler de incelenebilir mi?
Yazıcıdan çıkmış belgelerde baskı tekniği, toner veya mürekkep dağılımı, yazı tipi ve sayfa düzeni gibi özellikler incelenebilir. Ancak belgenin hangi bilgisayarda hazırlandığı veya dosyanın oluşturulma tarihi gibi sorular, bilişim alanındaki uzmanlarca dijital dosya üzerinde yapılacak inceleme ile cevaplanabilir. Bu iki inceleme türü birbirini tamamlayabilir.
Adli Belge İnceleme Raporunda Nelere Bakılmalı?
Bir raporun ikna edici olup olmadığı, yalnızca sonuç cümlesine bakarak anlaşılamaz. Raporda incelenen belgelerin neler olduğu, asıl mı yoksa suret mi oldukları, mukayese materyalinin kaynağı, kullanılan cihaz ve yöntemler ile tespit edilen benzerlik ve farklılıkların ayrı ayrı gösterilmesi beklenir. Görsel karşılaştırmalar, tespitlerin okuyucu tarafından takip edilmesini kolaylaştırır.
Sonuç bölümünde kullanılan ifadenin derecesi de önemlidir. Bulguların gücüne göre kesin, kuvvetle muhtemel veya bir sonuca varılamadığını belirten ifadeler kullanılabilir. Bulgularla orantısız şekilde kesin bir dil kullanan raporlar, itiraz aşamasında tartışmaya açık hâle gelebilir. Kapsamlı bir adli belge inceleme raporu, hangi soruya cevap verilemediğini de açıkça belirtir.
Belge türlerine göre uygulanan yöntemler ve laboratuvar sürecine ilişkin ayrıntılı bilgi için adli belge inceleme hizmetimiz sayfasını inceleyebilirsiniz. Her dosya kendi koşulları içinde değerlendirildiğinden, genel bilgilerin somut belgeye uygulanması ancak materyalin incelenmesinden sonra mümkün olur.
Sonuç: Her Vakada Doğru Soru, Doğru İnceleme
Sahte senet, açığa imza, tutar veya tarih değişikliği, çek ve kaşe sahteciliği, vasiyetname, montaj imza ve yaşlı kişinin imzası gibi vakaların her birinde sorulan soru ve incelenmesi gereken bulgular farklıdır. Sahte imza iddiasında imzanın aidiyeti, açığa imzada metnin oluşturulma biçimi, tahrifatta belgedeki değişiklik izleri incelenir.
Hangi vaka söz konusu olursa olsun, belgenin aslı ve yeterli mukayese materyali sağlıklı bir incelemenin ön şartıdır. İmza inceleme uzmanının nitelikleri için imza inceleme uzmanı kimdir yazımıza da göz atabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut dosyanızdaki hukuki süreler ve haklarınız için avukatınızdan görüş almanız önerilir.
