Bilirkişi Raporu ve Uzman Görüşü: En Çok Sorulan Sorular ve Cevapları

Yukarıdaki soruların çoğu süre, ücret ve usul gibi konulara ilişkindir. Bu bölümde ise belgenin içeriğine odaklanıyoruz. Mahkemenin ve karşı tarafın gözünde güvenilir sayılan bir bilirkişi raporu ve uzman görüşü hangi niteliklere sahip olmalıdır? Aşağıdaki ilkeler, mahkemece atanan bilirkişi için de taraflarca başvurulan uzman için de ortaktır ve raporun denetlenebilirliğini doğrudan belirler.

• Tarafsızlık ve bizzat inceleme: İnceleme başkasına devredilmeden, taraflardan herhangi birinin yönlendirmesine açık olmadan yürütülür. Bilirkişiliğin temel ilkeleri ile bilirkişilerin hak ve yükümlülükleri 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu ile düzenlenmiştir.
• Hukuki değerlendirme yapmama: HMK m.279/4 uyarınca bilirkişi, hâkim tarafından çözümlenmesi gereken hukuki konularda açıklama yapamaz. Uygulamada aynı sınırın uzman görüşünde de gözetilmesi beklenir.
• Görev sınırına bağlılık: Yalnızca sorulan teknik sorular cevaplanır. Sorunun dışına taşan tespitler, raporun ağırlığını artırmak yerine onu tartışmaya açık hâle getirir.
• Yöntem şeffaflığı: Hangi materyalin, hangi yöntem ve araçlarla incelendiği ve bulguların sonuca nasıl bağlandığı açıkça yazılır.
• Sır saklama: İnceleme sırasında öğrenilen bilgiler görev amacı dışında kullanılmaz ve üçüncü kişilerle paylaşılmaz.

Bilirkişilik Daire Başkanlığı tarafından yayımlanan rehber ilkeler ve rapor standartları, raporların belirli bir düzen içinde yazılmasını öngörür. Uygulamadaki iyi örneklerde bir bilirkişi raporu ve uzman görüşü genellikle aşağıdaki bölümlerden oluşur:

• Görevlendirme bilgisi: Mahkeme, dosya numarası, görevlendirme tarihi ve cevaplanması istenen sorular.
• Uyuşmazlığın özeti: Tarafların iddia ve savunmalarının tarafsız ve kısa bir özeti.
• İncelenen materyal: Hangi belgelerin aslından, hangilerinin örneğinden incelendiği.
• Yöntem: Uygulanan teknik, kullanılan cihaz veya yazılım ve dayanılan bilimsel kaynaklar.
• Bulgular: Gözlemlenen olgular; mümkünse fotoğraf, ölçüm veya hesap dökümleriyle desteklenmiş biçimde.
• Değerlendirme ve sonuç: Bulguların sorulara nasıl cevap verdiği ve her soruya karşılık gelen açık bir kanaat.

Rapor bu bölümlerden birini atlıyorsa, örneğin yöntem hiç açıklanmamışsa ya da sonuç bulgularla bağlantı kurulmadan yazılmışsa, bu durum itiraz dilekçesinde somut olarak gösterilebilir. İtirazın nasıl yapılandırılacağına ilişkin ayrıntılar için bilirkişi raporuna itiraz rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Taraflarca alınan bir uzman görüşü, doğru zamanda ve doğru içerikle sunulduğunda yargılamaya gerçek bir katkı sağlar. Aşağıdaki hatalar ise görüşün etkisini belirgin biçimde azaltır:

• Süre sonuna bırakmak: Rapora itiraz süresi kısa olduğundan uzmana son günlerde başvurulması, dosyanın ayrıntılı incelenmesini zorlaştırır.
• Eksik dosya göndermek: Yalnızca raporun iletilmesi yeterli değildir; ekler, tutanaklar, mukayese belgeleri ve hesap dayanakları da incelenmelidir.
• Hukuki sonuç beklemek: Uzmandan davanın kimin lehine sonuçlanacağını yazması istenemez; görüş teknik sorularla sınırlı kalmalıdır.
• Belge aslına erişimi planlamamak: İmza ve belge incelemelerinde asıl belge çoğu zaman mahkeme kasasındadır; inceleme için gerekli izin ve talepler önceden düşünülmelidir.
• Alanı uyuşmayan uzmana başvurmak: Örneğin yapı hasarına ilişkin bir raporu hesap uzmanına değerlendirtmek, görüşün ağırlığını azaltır.
• Yalnızca eleştirmekle yetinmek: Rapordaki eksikliğin yanında doğru yöntemin ne olması gerektiğinin de gösterilmesi, mahkemenin değerlendirmesini kolaylaştırır.

Bu hatalardan kaçınıldığında bilirkişi raporu ve uzman görüşü aynı teknik zemin üzerinde karşılaştırılabilir hâle gelir; mahkeme de iki belge arasındaki farkın nereden kaynaklandığını daha kolay görür.

Aşağıdaki örnekler belirli bir dosyaya değil, uygulamada sık karşılaşılan durumlara dayanan genel senaryolardır.

Senetteki imzanın inkârı

Borçlu, icra takibine dayanak senetteki imzanın kendisine ait olmadığını ileri sürer ve inceleme yalnızca senedin fotokopisi üzerinden yapılır. Taraf, rapordan sonra aldığı uzman görüşünde fotokopi üzerinden kalem basıncı ve mürekkep özelliklerinin değerlendirilemeyeceğini, mukayese imzalarının da sayıca yetersiz olduğunu gösterir. Mahkeme bu tespitler üzerine senet aslı üzerinde yeni bir inceleme yaptırabilir.

Hesap raporunda faiz başlangıç tarihi

Bir alacak davasında hesap bilirkişisi faizi takip tarihinden değil, dava tarihinden başlatmıştır. Taraf, uzman görüşüyle bu farkın tutar üzerindeki etkisini dönem dönem gösterir. Hangi tarihin esas alınacağı hukuki bir konudur ve hâkim tarafından belirlenir; uzman görüşünün katkısı, farklı tarihlerin sayısal sonucunu açıkça ortaya koymasıdır.

Trafik kazasında kusur dağılımı

Kusur raporunda olay yeri fotoğrafları ve fren izleri değerlendirilmeden yalnızca kaza tespit tutanağına dayanılmıştır. Sunulan uzman görüşü, dosyadaki fotoğraflardan hız ve görüş mesafesine ilişkin hangi verilerin elde edilebileceğini açıklar. Bu tür bir katkı, mahkemenin ek rapor veya yeni bilirkişi incelemesi gerekip gerekmediğine karar vermesine yardımcı olur.

Bilirkişi ve uzman görüşü veren kişi duruşmada dinlenebilir mi?

Evet. Mahkeme, raporu yeterince açık bulmazsa bilirkişiyi duruşmaya çağırarak sözlü açıklama isteyebilir. HMK m.293 de mahkemenin re'sen veya taraf talebiyle uzman görüşü veren kişiyi dinleyebileceğini öngörür. Bu durumda taraflar uzmana soru yöneltebilir; böylece bilirkişi raporu ve uzman görüşü aynı duruşmada karşılıklı olarak tartışılabilir.

Bilirkişinin listede kayıtlı olup olmadığı nasıl anlaşılır?

Bilirkişiler, bilirkişilik bölge kurullarınca oluşturulan listelere kayıtlıdır ve bu listeler ilan edilir. Görevlendirilen kişinin hangi bölge kurulu listesinde ve hangi uzmanlık alanında kayıtlı olduğu bu listelerden kontrol edilebilir. Kayıtlı alan ile görevlendirme konusunun örtüşmemesi, rapora itirazda değerlendirilebilecek bir husustur.

Aynı dosyaya birden fazla uzman görüşü sunulabilir mi?

Kural olarak buna engel yoktur. Dosya birden fazla teknik alanı ilgilendiriyorsa, örneğin hem yapı hasarı hem de maliyet hesabı tartışılıyorsa, her alan için ayrı uzman görüşü alınabilir. Ancak aynı konuda birbiriyle çelişen görüşlerin sunulması, tarafın kendi iddiasını zayıflatabilir.

Uzman görüşü için hangi belgeler hazırlanmalıdır?

Uzmana dava ve cevap dilekçeleri, bilirkişi raporu, rapora dayanak olan ekler, keşif veya inceleme tutanakları ve varsa önceki raporlar birlikte iletilmelidir. İmza incelemelerinde mukayese belgelerinin, hesap incelemelerinde ise ödeme dökümleri ile sözleşmelerin eksiksiz gönderilmesi gerekir. Eksik dosya üzerinden hazırlanan bir görüş, kendi içinde ne kadar tutarlı olursa olsun kolayca tartışmaya açılır.

Uzman görüşü hangi aşamada sunulmalıdır?

En etkili zaman, bilirkişi incelemesinden önce ya da rapora itiraz süresi içinde sunulmasıdır. Böylece mahkeme, bilirkişiye yönelteceği soruları belirlerken veya itirazı değerlendirirken görüşü dikkate alabilir. İstinaf aşamasında yeni delil sunma imkânı sınırlı olduğundan, bu aşamaya bırakılan bir görüşün değerlendirilip değerlendirilmeyeceği dosyanın özelliklerine göre değişir.

Bilirkişi raporu ve uzman görüşü birbiriyle çelişirse ne olur?

Mahkeme, iki belge arasındaki çelişkiyi gerekçesiz bırakmamalıdır. Uygulamada çoğunlukla bilirkişiden, uzman görüşündeki tespitleri karşılayan bir ek rapor istenir ya da yeni bir bilirkişi veya heyet görevlendirilir. Hangi belgeye itibar edileceğine, gerekçesini göstererek mahkeme karar verir.

Rapor tebliğ edildiğinde itiraz süresi işlemeye başlar. Bu nedenle ilk okumada aşağıdaki sorular sırasıyla sorulabilir. Cevabı "hayır" olan her madde, itiraz dilekçesinde veya alınacak uzman görüşünde ele alınması gereken bir başlıktır:

• Mahkemenin sorduğu soruların her biri ayrı ayrı cevaplanmış mı?
• Bilirkişinin kayıtlı uzmanlık alanı, sorulan teknik konuyla örtüşüyor mu?
• İncelenen belgeler ve materyaller tek tek sayılmış mı; asıl mı örnek mi olduğu belirtilmiş mi?
• Kullanılan yöntem ve araçlar, başka bir uzmanın incelemeyi tekrarlayabileceği açıklıkta yazılmış mı?
• Bulgular fotoğraf, ölçüm veya hesap tablosu gibi somut verilerle desteklenmiş mi?
• Tarafların dosyaya sunduğu belgeler ve önceki itirazlar raporda değerlendirilmiş mi?
• Sonuç kısmı, bulgular bölümünde yazılanlarla çelişiyor mu?
• Rapor, hâkimin takdirine bırakılması gereken hukuki bir nitelendirme içeriyor mu?

Bu kontrol listesi bir bilirkişi raporu ve uzman görüşü için aynı şekilde kullanılabilir. Karşı tarafın sunduğu uzman görüşü de aynı ölçütlerle değerlendirilmeli ve eksiklikleri dilekçede somut olarak gösterilmelidir.

Bir bilirkişi raporu ve uzman görüşü, ulaştığı sonuçla değil, dayandığı yöntemin ve bulguların açıklığıyla değer kazanır. Belgenin hangi materyale dayandığı, hangi yöntemle hazırlandığı ve sonucun bulgulara nasıl bağlandığı açıkça görülebiliyorsa, mahkemenin ve tarafların denetimi de kolaylaşır. Dosyanızdaki bir raporu teknik açıdan değerlendirirken yukarıdaki ilkeleri ve bölümleri bir kontrol çerçevesi olarak kullanabilirsiniz.