AUTOPEN İMZA İNCELEMESİ: MAKİNEYLE ATILMIŞ İMZA NASIL TESPİT EDİLİR?

Türk hukukunda kural olarak yazılı şekilde yapılması gereken işlemlerde imzanın, borç altına giren kişinin el yazısıyla atılması gerekir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 15. maddesi, bu kurala bir istisna öngörerek, teamül olarak kabul edilen hâllerde, özellikle çok sayıda çıkarılan kıymetli evrakın imzalanmasında mekanik araçlarla atılan imzanın da el yazısıyla atılmış imza yerine geçeceğini kabul eder. Bu istisna, mekanik imzanın her işlemde geçerli olduğu anlamına gelmez.

Dolayısıyla bir belgede mekanik yöntemle oluşturulmuş bir imza bulunduğunun tespiti, tek başına belgenin sahte olduğu sonucunu doğurmaz. Belgenin türü, imza sahibinin bu yöntemi kullanmaya izin verip vermediği, kurumun yerleşik uygulaması ve işlemin niteliği birlikte değerlendirilmelidir. Bu değerlendirme hukuki bir değerlendirmedir ve mahkemeye aittir; bilirkişi yalnızca imzanın nasıl oluşturulduğuna ilişkin teknik tespitleri ortaya koyar.

Hukuk yargılamasında bir belgedeki imzanın inkâr edilmesi hâlinde izlenecek usul 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 209 ila 211. maddelerinde, bilirkişiye başvurma ise 266. maddesinde düzenlenmiştir. Ceza yargılamasında ise sahtecilik iddiaları 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun belgede sahteciliğe ilişkin hükümleri çerçevesinde ele alınır. İmzanın mekanik olarak atıldığı iddiası her iki yargılama türünde de teknik inceleme gerektiren bir konudur.

Mekanik imza şüphesinin sağlıklı biçimde değerlendirilebilmesi, büyük ölçüde incelemeye sunulan belgelerin niteliğine ve sayısına bağlıdır. Tek bir belge üzerinde yapılan inceleme bazı göstergeler sunabilir; ancak kesin sonuca ulaşmak için çoğu zaman karşılaştırmalı bir değerlendirme gerekir. İnceleme öncesinde aşağıdaki belgelerin temin edilmesi önerilir:

• İnceleme konusu belgenin aslı: Basınç oluğu, mürekkep dağılımı ve çizgi kalitesi yalnızca asıl belge üzerinde değerlendirilebilir.
• Aynı dönemde düzenlenmiş benzer belgeler: Aynı kurum veya kişi tarafından aynı dönemde imzalanmış başka belgelerin asılları, imzaların birbiriyle örtüşüp örtüşmediğinin incelenmesini sağlar.
• Kişinin elle attığı doğal imza örnekleri: Banka, noter, tapu ve resmî kurum kayıtlarından getirtilen asıl belgelerdeki imzalar.
• Kurumsal uygulamaya ilişkin bilgiler: Belgeyi düzenleyen kurumda mekanik imza cihazı kullanılıp kullanılmadığı ve bu cihazın kimin yetkisinde olduğu.

Birden fazla belgede aynı imzanın neredeyse birebir tekrarlanması, mekanik bir çoğaltmaya işaret eden önemli göstergelerden biridir. Bu nedenle mümkün olduğunca çok sayıda belgenin asıl olarak incelemeye sunulması, değerlendirmenin güvenilirliğini artırır.

Mekanik imza şüphesinin olduğu dosyalarda raporun değeri, büyük ölçüde bilirkişiye sorulan soruların açıklığına bağlıdır. "İmza sahte midir?" şeklindeki genel bir soru, autopen ihtimalini kapsamayabilir; çünkü makineyle atılmış bir imza, imza sahibinin kendi modelinden üretildiği için klasik anlamda bir taklit sayılmayabilir. Bu nedenle soruların, imzanın aidiyeti ile imzanın oluşturulma yöntemini ayrı ayrı kapsaması gerekir.

• İnceleme konusu imzanın elle mi, yoksa mekanik bir cihazla mı atıldığı.
• Mekanik yöntem söz konusuysa, imzanın hangi teknikle (kalem tutan cihaz, kaşe veya baskı) oluşturulduğu.
• Aynı dönemde düzenlenmiş diğer belgelerdeki imzalarla şekil ve ölçü bakımından üst üste çakışıp çakışmadığı.
• İmza ile belge metni arasındaki kesişme noktalarında yazım sırasına ilişkin bulgu bulunup bulunmadığı.
• Bulguların belge aslı üzerinde mi, yoksa görüntü üzerinden mi elde edildiği.

Bu soruların ayrı ayrı cevaplanması, mahkemenin imzanın hukuki sonuçlarını değerlendirmesini kolaylaştırır. İmzanın kişiye ait bir modelden mekanik olarak üretildiğinin tespiti teknik bir bulgudur; bu kullanımın imza sahibinin bilgisi ve onayıyla yapılıp yapılmadığı ise dosyadaki diğer delillerle birlikte mahkemece değerlendirilecek bir konudur. Raporun bu iki konuyu birbirine karıştırmadan, yalnızca teknik bulgularla sınırlı kalması beklenir.

Taraflar, soruların ara kararda bu şekilde belirlenmesini dilekçeyle talep edebilir. Soruların baştan doğru kurulması, ek rapor ihtiyacını azaltır ve incelemenin tek seferde tamamlanmasına yardımcı olur.

Adli belge incelemesi alanında yöntem birliği ve kalite standartları, uluslararası mesleki kuruluşlar tarafından geliştirilen rehberlerle desteklenmektedir. Avrupa'da adli bilim laboratuvarlarını bir araya getiren Avrupa Adli Bilim Enstitüleri Ağı (ENFSI), el yazısı ve belge incelemesi alanındaki çalışma grupları aracılığıyla en iyi uygulama kılavuzları yayımlar. Bu kılavuzlar, inceleme adımlarının belgelenmesi, sonuç ölçeklerinin kullanılması ve kalite güvencesi konularında yol gösterir.

Mekanik imza cihazlarının uzun süredir kamu kurumlarında ve büyük şirketlerde kullanılması nedeniyle, bu imzaların incelenmesine ilişkin bilimsel literatür de gelişmiştir. Türkiye'de de bu konuda olgu sunumları ve karşılaştırmalı çalışmalar yayımlanmaktadır. Uzmanların bu literatürü ve gelişen teknolojileri takip etmesi, yeni nesil cihazlarla oluşturulan imzaların değerlendirilmesinde önem taşır.

Geleneksel autopen cihazları, önceden kaydedilmiş sınırlı sayıda imza modelini mekanik bir kol aracılığıyla tekrar eder. Günümüzde ise dijital olarak kaydedilen imza verisini kullanan, hız ve basınç değişimlerini taklit etmeye çalışan yeni nesil imza robotları da kullanılmaktadır. Bu cihazlardan bazıları, aynı imzanın her uygulamada küçük farklılıklarla yazılmasını sağlayacak biçimde tasarlanabilir.

Bu gelişme, mekanik çoğaltmanın tespitini zorlaştırır. Birden fazla imzanın birebir örtüşmesi göstergesi, yapay olarak değişkenlik eklenen cihazlarda her zaman görülmeyebilir. Bu durumda uzman, çizgi başlangıç ve bitişlerindeki hareket özellikleri, hız değişimlerinin doğallığı, basınç dağılımının düzeni ve kalem kaldırma noktaları gibi daha ince ayrıntılara odaklanır. Değerlendirmenin güvenilirliği, karşılaştırma örneklerinin sayısı ve kalitesiyle doğrudan ilişkilidir.

Uzmanların yeni cihaz türlerini ve bunların bıraktığı izleri izlemesi, bu nedenle mesleki gelişimin önemli bir parçasıdır. Raporda, incelenen imzanın hangi tür bir mekanik yöntemle oluşturulmuş olabileceği ve bu tespitin sınırları açıkça belirtilmelidir.

Mekanik imza cihazı kullanan kurumların, ileride doğabilecek uyuşmazlıkları önlemek için bazı önlemler alması yerinde olur. Bu önlemler, hem imza sahibinin hem de belgenin muhatabı olan kişilerin haklarını korur:

• Cihazın kimin yetkisinde olduğunun ve hangi belge türlerinde kullanılabileceğinin yazılı bir yönergeyle belirlenmesi.
• Cihazla imzalanan belgelerin tarih, sayı ve konu bilgileriyle kayıt altına alınması.
• Kişinin bizzat imzalaması gereken belgelerin, mekanik imza uygulamasının dışında tutulması.
• Cihazın kilitli bir yerde muhafaza edilmesi ve kullanım kayıtlarının düzenli aralıklarla denetlenmesi.
• Yetki ilişkisi sona erdiğinde, ilgili imza modelinin cihazdan derhâl kaldırılması.
• Mümkün olan işlemlerde mekanik imza yerine güvenli elektronik imza gibi doğrulanabilir yöntemlerin tercih edilmesi.

• Fotokopi üzerinden kesin sonuç beklenmesi: Fotokopi, basınç oluğu ve mürekkep özelliklerini yansıtmadığından mekanik imza tespiti için yetersizdir.
• Tek belgeyle yetinilmesi: Mekanik çoğaltmanın en güçlü göstergelerinden biri birden fazla imzanın örtüşmesidir; tek belgeyle bu karşılaştırma yapılamaz.
• Biçimsel benzerliğe aşırı güvenilmesi: İmzanın kişinin gerçek imzasına çok benzemesi, kişinin kendi eliyle attığını göstermez.
• Teknik tespitin hukuki sonuçla karıştırılması: İmzanın mekanik olduğunun belirlenmesi, işlemin geçersiz olduğu anlamına gelmeyebilir; bu değerlendirme mahkemeye aittir.
• Kurum kayıtlarının istenmemesi: Mekanik imza cihazının kullanım kayıtları ve yetki yönergeleri dosyaya getirtilmediğinde, teknik bulgunun hangi kurumsal uygulamaya dayandığı anlaşılamaz.
• Yöntem ayrımının yapılmaması: Kaşe, yazıcı çıktısı ve autopen imzasının aynı kategoride değerlendirilmesi.

Senaryo 1: Toplu gönderilen taahhütnameler

Bir şirketin yüzlerce müşteriye gönderdiği taahhütnamelerin genel müdür tarafından bizzat imzalanmadığı ileri sürülmektedir. İncelenen çok sayıda belgede imzaların üst üste getirildiğinde neredeyse birebir örtüştüğü, ancak hepsinde gerçek mürekkep ve basınç izi bulunduğu tespit edilir. Bu bulgu mekanik bir çoğaltmayı destekler; belgelerin geçerliliği ise şirketteki yetkilendirme ve uygulama dikkate alınarak mahkemece değerlendirilir.

Senaryo 2: Hastanede bulunduğu dönemde imzalanan belge

Bir kişinin uzun süre hastanede yattığı dönemde düzenlenmiş bir belgede ıslak imzası bulunmaktadır. Mirasçılar, kişinin bu dönemde imza atabilecek durumda olmadığını ileri sürmektedir. İncelemede imzanın kişinin daha önceki bir belgesindeki imzayla birebir örtüştüğü belirlenirse, hem mekanik çoğaltma hem de başka bir aktarım yöntemi ihtimali ayrıntılı olarak araştırılır.

Senaryo 3: İmzalı koleksiyon eseri

Ünlü bir kişiye ait olduğu belirtilen imzalı bir fotoğrafın özgünlüğü tartışılmaktadır. Aynı kişinin farklı eserlerindeki imzalarla yapılan karşılaştırmada, inceleme konusu imzanın başka bir eserdeki imzayla tamamen örtüştüğü ve çizgi başlangıç ve bitişlerinde mekanik izler bulunduğu tespit edilebilir. Bu durumda imzanın kişinin elinden çıkmadığı yönünde teknik bir değerlendirme gündeme gelir.

Tek bir belge üzerinden tespit yapılabilir mi?

Tek belge üzerinde çizgi kalitesi, basınç düzeni ve hareket özelliklerine ilişkin bazı göstergeler değerlendirilebilir. Ancak mekanik çoğaltmanın en güçlü kanıtlarından biri farklı belgelerdeki imzaların örtüşmesi olduğundan, tek belgeyle ulaşılan sonuçlar genellikle daha sınırlı ve temkinli olur.

İmzanın kişiye ait bir modelden üretildiği tespit edilirse ne olur?

Bu tespit, imzanın biçim olarak kişinin gerçek imzasından türetildiğini, fakat o belge üzerinde kişinin kendi eliyle atılmadığını gösterir. Kişinin bu kullanıma izin verip vermediği, yetkilendirmenin kapsamı ve belgenin türü gibi hususlar ise ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle teknik tespit, hukuki sonucun yalnızca bir parçasıdır.

İnceleme belgeye zarar verir mi?

Mekanik imza incelemesinde kullanılan büyütme, ışık uygulaması ve görüntüleme yöntemleri tahribatsızdır; belge üzerinde iz bırakmaz. Bu sayede belge, inceleme sonrasında aynı durumda mahkemeye veya ilgilisine iade edilebilir ve gerekirse başka bir uzman tarafından yeniden incelenebilir.

Bir belgede hem elle hem mekanik imza bulunabilir mi?

Evet, uygulamada aynı belgede farklı yöntemlerle oluşturulmuş imzalara rastlanabilir. Örneğin bir sözleşmenin son sayfasındaki imza elle atılmışken ara sayfalardaki paraflar mekanik yolla veya kaşeyle oluşturulmuş olabilir. Bu nedenle inceleme, belgedeki her imza ve paraf için ayrı ayrı yapılmalı; bulgular raporda imza bazında gösterilmelidir.

Elektronik imza ile autopen aynı şey midir?

Hayır. Autopen fiziksel bir kalemle kâğıt üzerine imza oluşturan mekanik bir cihazdır. Güvenli elektronik imza ise kâğıt üzerinde görsel bir iz bırakmayan, kriptografik yöntemlerle kimlik ve bütünlük doğrulaması sağlayan bir sistemdir. İkisinin hukuki ve teknik değerlendirmesi birbirinden tamamen farklıdır.

Mekanik imza iddiasını kim ispatlamalıdır?

İspat yükü, yargılamanın türüne ve tarafların iddialarına göre belirlenir. Hukuk yargılamasında imzayı inkâr eden tarafın beyanı üzerine, belgeye dayanan tarafın imzanın gerçekliğini ortaya koyma süreci işler ve mahkeme gerekirse bilirkişi incelemesi yaptırır. Hangi tarafın hangi olguyu ispatlaması gerektiği hukuki bir konu olduğundan, somut olayda hukuki destek alınması yerinde olur.

Mekanik imza tartışmalarında doğru sonuca ulaşmanın yolu, imzanın oluşum yönteminin teknik olarak belirlenmesi ve bu tespitin hukuki değerlendirmeden ayrı tutulmasıdır. Belge asıllarının korunması, yeterli sayıda karşılaştırma belgesinin temin edilmesi ve raporda bulguların şeffaf biçimde açıklanması, sürecin temel unsurlarıdır. Teknolojinin gelişmesiyle mekanik imza cihazları daha da yaygınlaşmakta, bu da konunun uzmanlıkla ele alınmasını gerekli kılmaktadır.

İmza incelemesinde kullanılan yöntemler, inceleme süreci ve raporlama hakkında daha fazla bilgi için imza incelemesi hizmetimize ilişkin sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Bir belgedeki imzanın mekanik olarak oluşturulduğundan şüpheleniyorsanız, belgenin aslını bozulmadan saklamanız ve aynı döneme ait diğer belgeleri de bir araya getirmeniz önerilir.