İĞFAL KABİLİYETİ NEDİR? SAHTECİLİKTE ALDATMA YETENEĞİ NASIL DEĞERLENDİRİLİR?

Belgede sahtecilik iddiasıyla başlayan bir soruşturmada, belgenin aldatma yeteneğine ilişkin değerlendirme genellikle birkaç aşamada şekillenir. Bu aşamaların doğru işletilmesi, hem şüpheli veya sanığın hakları hem de suçtan zarar görenin hakları bakımından önemlidir. Sürecin her adımında belgenin aslının korunması ve dosyada bulunması, sağlıklı bir değerlendirmenin ön koşuludur.

1. Belgenin aslının muhafaza altına alınması

Sahte olduğu ileri sürülen belgenin aslı, ele geçirildiği andan itibaren tutanakla muhafaza altına alınmalıdır. Belge katlanmamalı, üzerine not yazılmamalı, zımbalanmamalı ve gereksiz yere elden ele dolaştırılmamalıdır. Bu özen, ileride yapılacak teknik incelemede kâğıt, mürekkep, baskı ve imza özelliklerinin bozulmadan değerlendirilmesini sağlar.

2. Teknik inceleme ile sahteliğin tespiti

İlk soru, belgenin gerçekten sahte olup olmadığıdır. Bu soru; imza ve yazı incelemesi, baskı tekniği analizi, silinti ve kazıntı tespiti, ekleme veya değiştirme incelemesi gibi teknik yöntemlerle yanıtlanır. Sahtelik tespit edilmeden aldatma yeteneğinin tartışılması anlamlı değildir; çünkü gerçek bir belge bakımından sahtecilik suçu zaten söz konusu olmaz.

3. Aldatma yeteneğinin değerlendirilmesi

Sahteliğin tespit edilmesinden sonra, bu sahteliğin ilk bakışta fark edilip edilemeyeceği değerlendirilir. Burada ölçü, belgeyle karşılaşan sıradan ve olağan dikkat sahibi bir kişinin belgeyi gerçek sanıp sanmayacağıdır. Bu nedenle iğfal kabiliyeti değerlendirmesi, laboratuvar ortamında cihazla ortaya çıkan bulgulardan farklı olarak, belgenin günlük hayattaki görünümü esas alınarak yapılır.

4. Mahkemenin doğrudan gözlemi

İğfal kabiliyeti, nihayetinde hukuki bir nitelendirmeye esas olan bir değerlendirmedir. Bu nedenle mahkemenin belgenin aslını bizzat görmesi, gözlemini duruşma tutanağına yansıtması ve gerekli gördüğü hâllerde bilirkişi görüşünden yararlanması uygulamada önem taşır. Bilirkişi teknik bulguları ortaya koyar; bu bulguların suçun unsurları bakımından nitelendirilmesi ise mahkemeye aittir.

Aldatma yeteneği her belge türünde aynı ölçütlerle değerlendirilmez. Belgenin kim tarafından düzenlendiği, hangi güvenlik unsurlarını taşıdığı ve hangi ortamda kullanıldığı değerlendirmeyi doğrudan etkiler. Uygulamada en sık karşılaşılan belge türlerine ilişkin bazı önemli noktalar şunlardır:

• Kimlik kartı, ehliyet ve pasaport: Bu belgelerde hologram, mikro yazı, özel baskı teknikleri ve kart malzemesi gibi güvenlik unsurları bulunur. Güvenlik unsurlarının bir kısmının taklit edilmemiş olması tek başına sonucu belirlemez; belgenin kullanıldığı ortamda olağan bir kontrolden geçip geçemeyeceği değerlendirilir.
• Diploma ve sertifikalar: Kurum logosu, imza ve mühür düzeni, kâğıt kalitesi ve biçimsel tutarlılık önem taşır. Var olmayan bir kurum adına düzenlenen belgelerde ayrıca belgenin içeriğinin inandırıcılığı da göz önünde tutulur.
• Senet ve çek: Kambiyo senetlerinde imza, tutar ve tarih alanlarındaki değişiklikler sık görülür. Tutarda yapılan ekleme veya değiştirmenin ilk bakışta fark edilip edilemeyeceği, kullanılan kalem ve yazının uyumu bakımından incelenir.
• Resmî yazı ve tutanaklar: Antet, sayı, tarih, imza yetkilisi ve mühür gibi biçimsel unsurların gerçeğine uygun olup olmadığı değerlendirilir. Görevli olmayan bir kişinin imzası veya hiç var olmayan bir unvan, sahteliğin niteliğini etkileyebilir.
• Kaşe ve mühür baskıları: Sahte bir kaşe veya mühür baskısında harf yapıları, çerçeve ölçüleri, baskı mürekkebinin dağılımı ve kaşedeki aşınma izleri gerçek baskılarla karşılaştırılır. Kaşenin bilgisayar çıktısıyla taklit edilmesi ile ayrı bir kaşe imal edilmesi farklı izler bırakır; bu farkın çıplak gözle mi yoksa büyütme altında mı görülebildiği, aldatma yeteneği yönünden ayrıca belirtilmelidir.
• Dijital ortamda üretilmiş çıktılar: Banka dekontu, fatura veya e-belge çıktılarında yazı tipi, hizalama, sayısal tutarlılık ve doğrulama kodları gibi unsurlar incelenir. Bu belgelerde doğrulama imkânının bulunması, değerlendirmeyi farklı bir boyuta taşıyabilir.

Sahteliği ilk bakışta, herkes tarafından kolayca anlaşılabilen belgeler uygulamada "aleni sahtecilik" olarak adlandırılır. Bu tür belgelerde aldatma yeteneği bulunmadığından, belgede sahtecilik suçunun unsurları oluşmaz. Örneğin üzerindeki bilgiler gözle görülür biçimde kazınmış, farklı renkte kalemle kaba şekilde değiştirilmiş veya biçim olarak gerçeğiyle hiçbir benzerliği bulunmayan belgeler bu kapsamda değerlendirilebilir.

Ancak aleni sahtecilik sonucuna varılması, failin hiçbir sorumluluğu olmadığı anlamına gelmeyebilir. Belgenin kullanılma amacına göre başka suç tiplerinin unsurlarının oluşup oluşmadığı ayrıca değerlendirilir. Bu değerlendirme, olayın tüm koşullarına bağlıdır ve mahkemenin takdirindedir. Bilirkişi raporunda bu konuda hukuki nitelendirme yapılmaz; yalnızca sahteliğin niteliği, yöntemi ve ne ölçüde fark edilebilir olduğu teknik olarak açıklanır.

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, belgede sahtecilik suçlarını "Belgede Sahtecilik" başlıklı bölümde düzenlemiştir. Resmî belgede sahtecilik 204. maddede, özel belgede sahtecilik 207. maddede yer alır. Kanunun 210. maddesi ise emre veya hamile yazılı kıymetli evrak ile vasiyetname gibi bazı özel belgeleri, ceza hükümlerinin uygulanması bakımından resmî belge hükmünde sayar. Bu ayrım, senet ve çek gibi belgelerde verilecek cezanın belirlenmesi açısından önemlidir.

Kanunun 212. maddesi, sahte resmî veya özel belgenin bir başka suçun işlenmesi sırasında kullanılması hâlinde, hem sahtecilik suçundan hem de ilgili diğer suçtan ayrı ayrı cezaya hükmolunacağını düzenler. Sahtecilik suçlarına ilişkin güncel ve resmî metne Türk Ceza Kanunu'nun Mevzuat Bilgi Sistemi'ndeki metni üzerinden ulaşılabilir.

Bütün bu hükümlerde ortak nokta, sahte belgenin hukuki ilişkilerde güven duygusunu zedeleyebilecek nitelikte olmasıdır. İğfal kabiliyeti, kanun metninde açıkça yer alan bir kavram olmamakla birlikte, belgede sahtecilik suçlarının uygulanmasında yargı içtihatlarıyla şekillenmiş temel bir ölçüttür.

Sahtecilik iddiası içeren dosyalarda düzenlenen bir bilirkişi raporunun denetlenebilir olması için bazı temel unsurları içermesi gerekir. Bu unsurlar, mahkemenin aldatma yeteneğine ilişkin değerlendirmesini sağlıklı biçimde yapabilmesine yardımcı olur:

• İnceleme konusu belgenin aslı üzerinde mi yoksa kopyası üzerinde mi çalışıldığının açıkça belirtilmesi.
• Kullanılan yöntem ve cihazların, örneğin büyüteç, stereo mikroskop, farklı dalga boylarında ışık kaynakları veya video spektral karşılaştırma sistemlerinin tanıtılması.
• Sahteliğin hangi yöntemle yapıldığının, örneğin taklit, kopyalama, ekleme, silme veya bütünüyle sahte düzenleme olduğunun açıklanması.
• Tespit edilen bulguların çıplak gözle mi, yoksa yalnızca teknik araçlarla mı görülebildiğinin ayrıca belirtilmesi.
• Bulguları destekleyen fotoğraf ve görüntülerin rapora eklenmesi.
• Hukuki nitelendirme yapılmadan, teknik tespitlerin açık ve anlaşılır bir dille aktarılması.

Özellikle bulguların çıplak gözle görülüp görülmediği bilgisi, iğfal kabiliyeti yönünden mahkemenin değerlendirmesine doğrudan ışık tutar. Yalnızca ileri teknik cihazlarla tespit edilebilen bir değişiklik, olağan bir kişinin ilk bakışta fark edemeyeceği bir sahteliğe işaret edebilir. Çıplak gözle kolayca görülen kaba bir değişiklik ise farklı bir değerlendirmeyi gündeme getirebilir.

Sahtecilik iddiası içeren bir dosyada şüpheli, sanık, müşteki veya katılan sıfatıyla yer alan kişilerin ve vekillerinin, aldatma yeteneğine ilişkin değerlendirmeyi etkileyebilecek bazı noktalara dikkat etmesi yararlı olur:

• Belgenin aslının dosyaya kazandırılıp kazandırılmadığı kontrol edilmeli, aslı başka bir dosyada veya kurumda ise getirtilmesi talep edilmelidir.
• Bilirkişi raporunda bulguların çıplak gözle görülüp görülmediğinin açıklanıp açıklanmadığı incelenmelidir.
• Belgenin hangi kuruma, hangi amaçla ve hangi koşullarda sunulduğuna ilişkin bilgiler dosyaya eksiksiz yansıtılmalıdır.
• Raporda teknik tespit yerine hukuki nitelendirme yapılmışsa, bu husus itiraz ve beyanlarda açıkça belirtilmelidir.

Ceza yargılamasında taraflar, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 67. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca, bilirkişi raporunun hazırlanmasında veya yargılama sırasında dinlenmesinde yararlanılmak üzere konusunda uzman bir kişiden bilimsel mütalaa alabilir. Bu mütalaa, belgedeki sahteliğin niteliğine ve görülebilirliğine ilişkin teknik bulguların yeniden değerlendirilmesine katkı sağlayabilir.

Aldatma yeteneğine ilişkin değerlendirmelerde uygulamada karşılaşılan bazı hatalar, yargılamanın uzamasına veya üst mahkemelerce kararların bozulmasına neden olabilmektedir. Bunların başlıcaları şöyle sıralanabilir:

• Belge aslının dosyada bulunmaması: Aslı yerine fotokopi üzerinden değerlendirme yapılması, belgenin gerçek görünümünün ortaya konulmasını engeller.
• Mahkemenin belgeyi bizzat incelememesi: Gözlemin duruşma tutanağına yansıtılmaması, kararın gerekçesini zayıflatır.
• Teknik tespit ile hukuki değerlendirmenin karıştırılması: Bilirkişinin hukuki nitelendirme yapması veya mahkemenin teknik bulgulara dayanmadan sonuca ulaşması.
• Belgenin kullanıldığı ortamın göz ardı edilmesi: Belgenin hangi kuruma, hangi amaçla ve hangi koşullarda sunulduğunun değerlendirmeye katılmaması.

Senaryo 1: Tutarı değiştirilmiş senet

Bir bonoda yazıyla ve rakamla yazılmış tutarın başına ek rakam ve harf eklendiği ileri sürülmektedir. Teknik incelemede ekleme için farklı bir kalem kullanıldığı, ancak renk ve çizgi özelliklerinin çıplak gözle ayırt edilemeyecek kadar benzer olduğu tespit edilir. Bu durumda değişikliğin olağan bir kişi tarafından ilk bakışta fark edilmesi güç olabilir ve bu bulgu mahkemenin değerlendirmesine sunulur.

Senaryo 2: Kaba şekilde değiştirilmiş kimlik fotokopisi

Bir kişinin kimlik fotokopisi üzerine başka bir fotoğraf yapıştırılmış ve yapışkan izleri açıkça görülmektedir. Belgenin aslı da ibraz edilmemiştir. Bu durumda hem fotokopinin belge niteliği hem de değişikliğin kolayca fark edilebilir olması, değerlendirmede birlikte ele alınır.

Senaryo 3: Gerçeğine çok benzeyen diploma

Bir iş başvurusunda kullanılan diplomanın, kurumun gerçek diplomalarıyla aynı biçimde düzenlendiği, ancak kâğıt türü ve baskı tekniğinin farklı olduğu tespit edilir. Bu farklar ancak karşılaştırmalı inceleme ve teknik araçlarla ortaya çıkıyorsa, belgenin olağan bir kişiyi aldatabilecek nitelikte olduğu yönünde bir değerlendirme gündeme gelebilir. Nihai değerlendirme, belgeyi gören mahkemeye aittir.

Özel belgelerde de aynı ölçüt mü uygulanır?

Uygulamada iğfal kabiliyeti ölçütü, resmî belgelerde olduğu gibi özel belgelerde de aranır. Ancak özel belgede sahtecilik suçunun oluşması için ayrıca belgenin kullanılması gerekir. Bu nedenle özel belgelerde değerlendirme, belgenin kullanıldığı ortam ve muhatap da dikkate alınarak yapılır.

İğfal kabiliyeti olmayan belge için tazminat istenebilir mi?

Ceza hukuku bakımından suçun oluşmaması, hukuk yargılamasında belgenin geçersizliğinin veya bir zararın ileri sürülmesini engellemez. Hukuk mahkemesindeki uyuşmazlıklarda belgenin sahte olup olmadığı, ilgili usul hükümleri çerçevesinde ayrıca incelenebilir. Bu tür durumlarda hukuki destek alınması yerinde olur.

Teknik inceleme ne tür cihazlarla yapılır?

Belge incelemesinde büyüteçler, stereo mikroskoplar, farklı dalga boylarında ışık kaynakları, kızılötesi ve morötesi görüntüleme imkânı sunan video spektral karşılaştırma sistemleri ve basınç izlerini görünür kılan cihazlar kullanılabilir. Hangi cihazın kullanılacağı, belgenin türüne ve iddia edilen sahtelik yöntemine göre belirlenir.

Belgede sahtecilik dosyalarında aldatma yeteneği, teknik tespitler ile hukuki değerlendirmenin kesiştiği bir alandır. Belgenin aslının korunması, teknik incelemenin yöntemli biçimde yapılması, bulguların çıplak gözle görülebilirliğinin raporda açıkça belirtilmesi ve mahkemenin belgeyi bizzat incelemesi, sağlıklı bir sonuca ulaşmanın temel adımlarıdır. Bu adımlardan birinin eksik kalması, iğfal kabiliyeti tartışmasının yargılamanın sonraki aşamalarında yeniden gündeme gelmesine yol açabilir.

Sahtecilik iddiası taşıyan belgelerin incelenmesinde kullanılan yöntemler ve süreç hakkında daha ayrıntılı bilgi için adli belge inceleme hizmetimize ilişkin sayfamızı inceleyebilirsiniz. Belgeyle ilgili teknik bir değerlendirme ihtiyacı doğduğunda, belgenin aslının bozulmadan korunması ve en kısa sürede bir uzmana ulaştırılması önerilir.